نیک فرجامی عرصه سیاست در سالی که گذشت

عرصه سیاست ایران در سال 1394 شاهد رخدادهایی بود که به ویژه در ابتدا و انتهای این سال اهمیت بالایی داشت و پیامدهای آن را می توان در سال های پیش رو به چشم دید؛ سالی که بیانیه سوییس در میانه های فروردین ماهِ آن سبب افزایش امیدها به حل و فصل اختلافات هسته ای ایران و کشورهای 1+5 شد و با مشارکت گسترده مردم در انتخابات مجلس دهم شورای اسلامی و خبرگان رهبری پنجم به پایان رسید.

**سال 1394؛ سال برجام
ماراتن نفس گیر مذاکرات هسته ای که از سال 1392 و با پیروزی «حسن روحانی» در انتخابات ریاست جمهوری آغاز شده بود، در نخستین ماه امسال به ایستگاه لوزان رسید و روز سیزدهم فروردین «محمد جواد ظریف» وزیر امور خارجه ایران و «فدریکا موگرینی» مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا جلوی دوربین ها ایستادند و از توافق کامل تا چند ماه آینده خبر دادند؛ توافقی برد- برد که روحانی وعده اش را به مردم داده بود تا سرآغاز لغو تحریم های بین المللی علیه ایران باشد و برای به ثمر نشستنِ آن، طولانی ترین مذاکره قرن میان وزیران امور خارجه ایران و آمریکا صورت گیرد.
در حالی که بیم و امیدهای به سرانجام رسیدنِِ توافق هسته ای همچنان در بهار امسال در صدر اخبار ایران و جهان بود، مخالفان این توافق، چه در ایران، چه در منطقه و چه در کشورهای غربی به ویژه آمریکا برای شکست آن به تکاپو افتادند و اخبار تصویب تحریم های تازه یا هر خبری که توافق را زیر سوال می برد به سرعت پراکنده می شد.
با وجود تاکیدهای مکرر رییس جمهوری و وزیر امورخارجه مبنی بر صیانت از دستاوردهای هسته ای، گروهی از نمایندگان مجلس نهم زیر عنوان مقابله با اقدام های ضد ایرانی برخی اعضای کنگره آمریکا طرح سه فوریتی توقف مذاکرات را به صحن مجلس بردند که با انتقادها و مخالفت های فراوانی روبه رو شد.
«مجید انصاری» معاون امور مجلس رییس جمهوری درباره طرح سه فوریتی شماری از نمایندگان مجلس شورای اسلامی درباره مذاکرات هسته ای گفته بود: گرچه در جزییات مذاکرات، طبعا مسایل فنی، اجرایی و حقوقی مطرح است اما مسوولان ذی ربط نهایت دقت و تلاش خود را می کنند و قطعا خطوط قرمزی که مقام معظم رهبری تعیین فرموده اند مد نظر بوده و خواهد بود.
در این میان، شماری از نمایندگان نیز دربرابر طرح سه فوریتی ایستادند و با مخالفت «علی لاریجانی» رییس مجلس و چهره های اثرگذار با طرح یادشده مذاکرات به راه خود ادامه داد.
با وجود دشواری های مذاکره و برخی مخالفت های داخلی و خارجی، در نهایت پس از چند مرحله تمدید مذاکرات، در بیست و سوم تیرماه (14 ژوییه 2015)، توافق جامع هسته ای وین موسوم به برنامه جامع اقدام مشترک یا «برجام» بین ایران، اتحادیه اروپا و گروه 1+5 (شامل چین، فرانسه، روسیه، انگلیس، امریکا و آلمان) حاصل شد.
پس از کسب برجام، کمیسیون ویژه برجام با هدف بررسی متن مذاکرات هسته ای در مجلس تشکیل شد و همزمان بحث های بسیاری بین موافقان و مخالفان توافق هسته ای درگرفت. مذاکره کنندگان کشورمان از جمله شخص ظریف بارها در جلسه های علنی و غیر علنی مجلس از توافق صورت گرفته دفاع کردند. حضور هیات مذاکره کننده در مجلس حاشیه هایی نیز به همراه داشت از جمله فیلم اعتراض و اهانت یکی از نمایندگان مجلس به ظریف جنجال آفرین شد.
با همه فراز و نشیب ها و حاشیه ها که تا تهدید جانی «علی اکبر صالحی» رییس سازمان انرژی اتمی هم پیش رفت، سرانجام رایزنی ها و جلسه های فراوان دولت و نمایندگان نتیجه داد و برجام بیست و یکم مهر 1394 به تصویب مجلس رسید.
با امضای این توافق فصلی نوین در ارتباط ایران و جهان گشوده شد. رییس جمهوری در دوره پسابرجام به مناطق مختلف جهان سفر کرد و همچنین میزبان مقام هایی از کشورهای جهان بود. روحانی افزون بر حضور در مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک به کشورهایی چون فرانسه و ایتالیا سفر کرد و در تهران با رهبران دولت های اروپایی و کشورهایی چون ترکیه، چین و روسیه ملاقات کرد.

** کارت های زرد پرشمار مجلس برای وزیران دولت یازدهم
با وجود تلاش دولت برای بهبود اوضاع سیاسی و اقتصادی، برخی نمایندگان مجلس این تلاش های کابینه یازدهم را کافی ندانستند و بارها وزیران دولت روحانی را برای پاسخ به پرسش ها به صحن علنی فرا خواندند، به برخی کارت زرد دادند و شماری از وزیران نیز تا پای استیضاح رفتند.
سومین استیضاح وزیران دولت یازدهم که سه شنبه 14 مهر 1394 در مجلس شورای اسلامی برگزار شد تلاشی ناموفق برای منتقدان بود و «عباس آخوندی» وزیر راه و شهرسازی توانست در جلسه استیضاح رای لازم را به دست آورد و در سمت خود ابقا شود. در سال 94 «علی اصغر فانی» با دریافت چهار کارت زرد رکورد دار کارت از مجلس نهم بود. در 30 آذر 1394، مدتی پس از استیضاح ناموفق فانی (تیرماه 94)، وی برای سومین بار نتوانست نمایندگان را قانع کند و سومین کارت زرد خود را از مجلس دریافت کرد. در دی ماه نیز فانی چهارمین کارت زرد را از مجلس دریافت کرد و رکورد دار شد.
«محمود واعظی» وزیر ارتباطات هم به دلیل تلاش برای ارتقای پهنای باند اینترنت مورد انتقاد برخی نمایندگان مجلس قرار گرفت. «علی طیب نیا» وزیر اقتصاد هم سومین کارت زرد خود را پس از آنکه نتوانست «مهرداد بذرپاش» نماینده مجلس نهم را قانع کند از مجلس دریافت کرد. «محمدرضا نعمت زاده» وزیر صنعت، معدن و تجارت هم از وزیرانی بود که در سال 94 سومین کارت زرد خود را از مجلس گرفت.

**تک مضراب های سیاسی سال 94
پرونده پول های کثیف در عرصه سیاست از جمله پرونده های سیاسی سال 94 بود. اظهار نگرانی شماری از چهره های سیاسی کشور در زمینه ورود پول های کثیف به عرصه سیاسی ایران و فرایندهایی چون انتخابات مجلس، به خصوص گفته های «عبدالرضا رحمانی فضلی» وزیر کشور در این مورد از بحث های داغ سال 94 بود که البته واکنش هایی را نیز از سوی مخالفان دولت به دنبال داشت.
در سال 94 کلید روحانی قفل درِ خانه احزاب را گشود. گشایش در فضای سیاست داخلی به بازگشایی مجدد خانه احزاب انجامید. ششمین مجمع عمومی و فوق العاده خانه احزاب پس از گذشت سال ها از زمان پنجمین مجمع عمومی این نهاد به هر ترتیب در بهار امسال برگزار شد. در نشست اردیبهشت ماه که با حضور دبیران کل و نمایندگان 127 حزب از مجموع 180 حزب عضو خانه احزاب برگزار شد، «مصطفی کواکبیان» و «حسن غفوری فرد» در جایگاه رییس و نایب رییس خانه احزاب قرار گرفتند.
امسال با وجود آرامش نسبی در فضای سیاسی کشور، عده ای این آرامش را بر نتافتند و با زیر پا گذاشتن قانون سخنرانی بسیاری از چهره های سیاسی و حتی مسوولان را به روش ها و دلایل گوناگون برهم زدند.
خودسری هایی از این دست در برهه هایی گوناگون رخ نمود. سال 1394 سالی بود که در آن روابط تهران و ریاض به شدت تیره شد. پس از فاجعه منا که در ابتدای مهرماه امسال منجر به قربانی شدن صدها تن از حاجیان ایرانی شد، ناکارآمدی و پاسخگو نبودن مقام های سعودی خشم بسیاری از ایرانیان را برانگیخت. اما این اعدامِ شیخ «نمر باقر النمر» روحانی شیعه عربستانی در دی ماه امسال بود که بر آتش این اختلافات دمید و سبب شد نمایندگی های دیپلماتیک ریاض در تهران و مشهد هدف حمله گروهی از خودسرها قرار گیرد؛ اقدامی که بهانه ای برای فرافکنی و هیاهوگری سعودی ها را فراهم ساخت اما با تدبیر مسوولان دولتی و واکنش دیگر مسوولان نظام در محکومیت عمل خودسرها این چالش مدیریت شد.
در کنار آنچه گفته شد، امسال فضای سیاسی ایران حاشیه های دیگری نیز داشت. در طول مذاکرات هسته ای، رفتارهای وزیر امورخارجه و همتای آمریکایی وی مورد توجه بسیاری از رسانه های داخلی و خارجی قرار گرفت. قدم زدن ظریف با «جان کری» در طول مذاکرات رخدادی بود که با انتقادهای زیادی در ایران مواجه شد. البته این قدم زن با کری به اندازه دست دادن با «باراک اوباما» رییس جمهوری آمریکا در سازمان ملل برای ظریف انتقاد و اعتراض به بار نیاورد. برخی در داخل او را خاین و برخی دیگر این دست دادن را برنامه ریزی شده عنوان کردند. در برابر، ظریف بارها با رد این ادعاها این مصافحه را رفتاری دیپلماتیک برشمرد.

**پایان خوش سال با انتخابات هفتم اسفند
زمزمه های انتخاباتِ اسفندماه و تصویب قوانین مربوط به آن با اخباری از طرح استانی شدن انتخابات در همان اوایل سال جدی شد؛ طرحی که شامل 12 ماده بود و در کمیسیون شوراها و سیاست داخلی مجلس شورای اسلامی مورد بررسی قرار گرفت. همچنین رایزنی ها و گمانه زنی ها برای ورود چهره های سیاسی به انتخابات و نحوه برخورد هر یک از جریان های سیاسی با انتخابات مجلس و خبرگان نیز مورد توجه مردم بود.
طی سال 94 جریان های سیاسی بر اهمیت انتخابات مجلس شورای اسلامی و مجلس خبرگان تاکید داشتند. قبل از آغاز ثبت نام و داغ شدن تنور انتخابات، گمانه زنی هایی از زبان چهره های اصولگرا و اصلاح طلب منتشر و اهداف و روش های شرکت در انتخابات تبیین می شد.
از ابتدای سال برخی چهره ها و جریان های سیاسی فعالیت خود را با تشکیل حزب کلید زدند؛ از جمله حزب «اتحاد ملت ایران اسلامی» تشکلی بود که با دریافت مجوز فعالیت از وزارت کشور در فروردین ماه به جمع احزاب اصلاح طلب پیوست. در میان اصولگرایان نیز تشکل هایی چون «جبهه یکتا» در خردادماه اعلان موجودیت کرد.
در این میان، جریان اصلاح طلب بیم و امید زیادی برای تایید صلاحیت چهره ها و نامزدهای سیاسی خود را داشت. در مقابل، اصولگرایان کمتر نگرانی رد صلاحیت نامزدهایشان در شورای نگهبان را داشتند و بیشترین دغدغه اصو لگرایان ایجاد اتحاد و ائتلاف برای نتیجه گیری در انتخابات سرنوشت ساز اسفند بود. در این میان بازار شایعه ها و تخریب ها هم گرم شد.
اصلاح طلبان در راستای رفع دغدغه تایید صلاحیت تلاش کردند تا همه چهره های تاثیرگذار خود را برای تایید به شورای نگهبان معرفی کنند اما از نتیجه بررسی صلاحیت ها در شورای نگهبان چندان راضی نبودند و با رد صلاحیت گسترده افراد شاخص خود روبرو شدند اما دست از تلاش نکشیدند و با معرفی چهره های گمنام سعی کردند تا به فهرستی مشترک دست یابند. در جناح مقابل هم هرچند تلاش شد فهرست ائتلاف، فهرستی همه جانبه و مورد قبول همه قرار گیرد اما فهرست های چند گانه این تصور را برهم ریخت و شماری از اصولگرایان سنتی ترجیح دادند میدان ائتلاف را به طیف دیگر واگذارند و بخت خود را در فهرست های دیگر آزمایش کنند.
تفاوت تاثیرگذار انتخابات این دوره، فعالیت گسترده شبکه های مجازی و رسانه های اجتماعی در موسم انتخابات بود که به باور برخی تحلیلگران توانست حتی زمینه های گسترش مشارکت مردم پای صندوق های رای را فراهم کند.
در پی این تلاش ها و تکاپوها، سرانجام هفتم اسفندماه پایان سیاسی زیبایی برای امسال رقم خورد و مردم با حضور شکوهمند پای صندوق های رای منتخبان خود را به مجلس فرستادند. در نتیجه انتخابات، پیروزی قاطع اصلاح طلبان و اعتدالگرایان در تهران و کا میابی نسبی اصو لگرایان در شهرستان ها موازنه سیاسی را متعادل نگه داشت تا مجلس آینده با وجودِ در پیش بودن دور دوم انتخابات، مجلسی معتدل باشد.
**گروه پژوهش و تحلیل خبری
پژوهشم**ل.و**9275**9279